Over deze site

Nederlandstalige kranten in het voormalig Nederlands-Indië/ Indonesië 1744-1958

Vele, vele honderden Nederlandstalige kranten en tijdschriften hebben hier voor kortere of langere tijd bestaan. En vele honderden journalisten, niet zelden spraakmakende mannen én vrouwen, hebben hun journalistieke geluk beproefd in de archipel in de negentiende en twintigste eeuw. De pers speelde een zeer belangrijke rol in het maatschappelijke en politieke leven in de eerste decennia van de twintigste eeuw. Zij nam hiermee een unieke positie in, zeker vergeleken met de pers in het moederland. Die rol begint omstreeks 1860/1870 en heeft zijn beste tijd gehad in de jaren twintig. De 'ethische politiek' kalft dan af en het Indonesisch nationalisme wordt onderdrukt. De Nederlandstalige pers is vanaf de jaren dertig tot 1957/8 nog slechts een schim van zichzelf. Ze dooft langzaam uit.

1744-1816

De geschiedenis van de Nederlandstalige pers in Nederlands-Indië en Indonesië heeft een - aarzelend - begin in de achttiende eeuw. Het eerste nieuwsblad, de Bataviase Nouvelles, sterft een abrupte dood in 1746 door een verbod van de VOC. De periode van 1810-1850 wordt gekenmerkt door vooral gouvernementsbladen en vanaf de jaren dertig van de negentiende eeuw ook advertentieblaadjes.

1816-1905

Vanaf 1850 groeit de pers in Nederlands-Indië geleidelijk naar volwassenheid. Advertentieblaadjes maken plaats voor 'echte' kranten met nieuws en opiniërende artikelen van geëngageerde journalisten en hoofdredacteuren die zich allerlei misstanden in de kolonie aantrekken en zich kritisch uitlaten over het koloniale bestuur en zijn ambtenaren. Kenmerk: oppositionele, tegen de koloniale regering gerichte pers

Het aantal krantentitels neemt in deze periode toe. Elke zichzelf respecterende 'stad' heeft minstens een krant, soms ook meer. Sommige titels zijn een lang leven beschoren, zoals De Locomotief (Semarang) en de Java-Bode (Batavia/Djakarta), die beide hun honderdjarig jubileum vieren in respectievelijk 1951 en 1952; andere verdwijnen weer snel, vaak door een gebrek aan voldoende - Nederlandse - abonnees. De oplagen zijn klein en de redactie bestaat vaak uit één persoon, die als een spin in het web de krant 'maakt'. Conflicten met de koloniale overheid blijven hen niet bespaard. Een voorbeeld is P.A. Daum. Daum is rond 1880 hoofdredacteur van het te Semarang verschijnende dagblad De Locomotief (1879-1882). Vervolgens bekleedt hij dezelfde positie van het eveneens te Semarang door hemzelf uitgegeven Indisch Vaderland (1883-1885). In 1885 richt Daum in Batavia het Bataviaasch Nieuwsblad op, waar hij tot aan zijn dood in 1898 de scepter zwaait.

1906-1958

In 1906 wordt de perswetgeving, het zogeheten 'Drukpersreglement' uit 1856, herzien. De pers krijgt nu iets meer armslag en journalisten belanden niet langer om de haverklap in de gevangenis. De grotere persvrijheid valt samen met het begin van de door Nederland uitgedragen welvaartspolitiek - de 'ethische politiek' - én het begin van het Indonesisch nationalisme. Kranten als De Locomotief dragen de 'ethische politiek' uit. Een van de speerpunten is beter onderwijs voor Indo-Europeanen en voor vrouwen. De emancipatie van de Indo-Europese bevolking wordt ondersteund en gepropageerd door journalisten als Karel Zaalberg, opvolger van Daum als hoofdredacteur van het Bataviaasch Nieuwsblad, en Ernest Douwes Dekker (een achterneef van Multatuli), die de naam 'strijder voor de Indo' krijgen. Douwes Dekker, journalist, activist en propagandist voor het Indonesisch nationalisme, richt in 1912 zijn eigen 'partij'krant op, het dagblad De Expres. Zijn activisme wordt niet op prijs gesteld door het gouvernement en hij wordt verbannen.

De koloniale elite, die zich achter de 'ethische politiek' schaart, leest De Locomotief en de Java-Bode. De wat goedkopere dagbladen als het Bataviaasch Nieuwsblad en Het Nieuws van den Dag voor Nederlandsch-Indië (1896-1942) hebben onder hun abonnees ook Indo-Europeanen. Hun hoofdredacteuren Zaalberg en Karel Wybrands zijn actief betrokken bij de nieuwe Indo-Europese organisaties.

De eerste tekenen van het failliet van de ethische politiek tekenen zich rond 1920 af. De consequentie van de 'verheffing' van de Indo en de inlander, is immers dat Indonesiërs ook daadwerkelijk hun plaats in de samenleving én op de arbeidsmarkt verwerven. Veel kranten en hun hoofdredacteuren trekken fel van leer tegen de in hun ogen misplaatste 'inlanderpolitiek'. Karel Wybrands verandert van koers. Van zeer fel criticus van de koloniale regering wordt hij in de loop der jaren 'inlanderhater'. Wybrands en zijn collega-journalist Henri Zentgraaff keren zich in felle bewoordingen tegen het Indonesisch nationalisme. Een heftige polemiek is het gevolg. In de pers regent het beschuldigingen over en weer van 'inlanderhater' en 'Nederlanderhater'. Henri Zentgraaff is hoofdredacteur van het Soerabaiasch Handelsblad en vanaf 1932 van de Java Bode.

Kenmerken: van koloniaal-kritische voortrekker en aanjager wordt de pers meer en meer de speelbal van politieke en economische belangen (denk aan de suiker op Java (Soerabaja) en de rubber en tabak op Sumatra (Medan eo). Journalisten zijn steeds meer deelgenoot, partij bij gebeurtenissen en ontwikkelingen in de Indische samenleving; hun onafhankelijke, journalistieke 'objectiviteit' is steeds moeilijker vol te houden.

Selectievoorstel

augustus 2007
Angelie Sens

Afhankelijk van de 'Praktische aspecten' wordt een geselecteerde titel gedigitaliseerd en online beschikbaar gesteld.

Meer informatie:

www.indische-pers.nl