De Indisch-Nederlandse dagbladpers; een kort overzicht

Omstreeks 1860 kwam de Nederlandstalige dagbladpers (voortaan Indische pers) tot volle ontwikkeling, eerst op Java en daarna op de eilanden daarbuiten. Omdat de nieuwsbladen werden gelezen in relatief kleine gemeenschappen - het aantal abonnees varieerde van enkele honderden tot nog geen 10.000 - en dus dichtbij hun lezers stonden, bevatten zij veel informatie over de koloniale samenleving: over het doen en laten, het denken en gedrag van de Indischgast die een geheel ander leven leidde dan in patria. De belangrijkste kranten waren de Java-Bode, het Bataviaasch Nieuwsblad en Het Nieuws van den Dag voor Nederlandsch-Indië (Batavia), De Locomotief (Semarang), het Soerabaiasch Handelsblad en de Indische Courant (Soerabaja) en de Deli-Courant en Sumatra Post (Medan).

Pers als politieke factor

Omdat de Indischgasten geen invloed hadden op het koloniale beleid, fungeerde de Indische pers als uitlaatklep van wat er onder hen leefde aan grieven, frustraties en wensen. Met name in de negentiende eeuw keerden de kranten zich fel tegen de wijze waarop Nederland zijn kolonie beheerde. De pers groeide daardoor uit tot een politieke factor van belang. Daarmee samenhangend geeft die pers ons een haarscherp beeld van een sterk raciale maatschappij, over de relaties tussen 'volbloed'-Europeanen, Indo-Europeanen en de Indonesische bevolking. Zij laat ons tevens zien hoe het denken over de 'inlander' geleidelijk veranderde in positieve zin. Dat was sterk het geval in De Locomotief (althans tot 1926) en in mindere mate in de Java-Bode en het Bataviaasch Nieuwsblad (tot het eind van de jaren tien). Daarna hadden deze kranten, zoals de meeste andere persorganen, een rechtse signatuur.

Indonesisch nationalisme

Dat laatste gebeurde na 1905, toen de zogenaamde 'ethische richting' het koloniale beleid ging bepalen, een politiek die onder andere gericht was op 'associatie', op samenwerking tussen de bevolkingsgroepen om zo te komen tot een nieuw Indië waarin armoede en discriminatie zouden moeten verdwijnen. Het was mede onder invloed van die 'ethische richting', dat na 1908 het Indonesische nationalisme ontstond. De bekende nationalistische kranten waren Maleisisch: Oetoesan Hindia [Indië-Bode], Goentoer [Donder] en Dunia Bergerak [Wereld in Beweging]. En meer gematigd orgaan dat ook oog had voor het Nederlandse belang was de Bintang Hindia [Ster van Indië]. De snelle opkomst ervan bracht steeds fellere reacties teweeg onder de Indischgasten. De associatiegedachte doofde na 1930 voorgoed uit en maakte plaats voor confrontatie. De nationalisten kozen de weg van de 'non-coöperatie'; de Nederlanders gingen met steeds meer kracht hun eigen belangen beschermen: de idee van de 'Rijkseenheid', gebaseerd op het behoud van Indië, werd hun visie op de toekomst.

Het Nieuws van den Dag voor Nederlandsch-Indië, 9 mei 1934

Verandering na 1930

Deze hier in enkele woorden geschetste ontwikkelingen zijn een dagelijks terugkerend thema in de Indische nieuwsbladen van na 1900. De snelle verrechtsing van de Nederlandse samenleving reflecteerde zich in haar kranten. Afgelopen was het na omstreeks 1930 ook met de Indische pers als traditioneel forum van oppositie tegen regering en gouvernement. Pers en overheid vonden elkaar in dat ene, alles overstijgende doel: het tot elke prijs vasthouden aan het bezit van de kolonie.

Literatuur

• Ahmad B. Adam, The vernacular press and the emergence of Modern Indonesian consciousness (1855-1913). Ithaca/New York 1995: Cornell University, Southeast Asia Program. [Studies on Southeast Asia 17.]
• Gerard Termorshuizen, Journalisten en heethoofden; Een geschiedenis van de Indisch-Nederlandse dagbladpers 1744-1905. Met medewerking van Anneke Scholte. Amsterdam/Leiden 2001: Nijgh & Van Ditmar en KITLV Uitgeverij. (het afsluitende deel, periode 1905-1942, verschijnt in 2011)
• Evert-Jan Hoogerwerf, Persgeschiedenis van Indonesië tot 1942. Geannoteerde bibliografie. Leiden 1990: KITLV Uitgeverij.

Gerard Termorshuizen, 2009